Składniki pokarmowe
Budowa i funkcje
Budowa i funkcje
Naukę o układzie pokarmowym człowieka rozpoczniemy od tego, co jemy, czyli od składników pokarmowych.
Jakie składniki pokarmowe znajdują się w naszej diecie? Spotykamy je każdego dnia:
jemy biały ser lub mięso – są one źródłem białka,
smażymy potrawy na oleju – olej zawiera tłuszcze,
zjadamy drożdżówkę – dostarcza nam węglowodanów (cukrów),
pijemy wodę,
jemy owoce i warzywa, które dostarczają nam między innymi witamin i soli mineralnych.
Składniki pokarmowe możemy podzielić na:
nieorganiczne – wodę i sole mineralne,
organiczne – białka, cukry, tłuszcze i witaminy.
Białka są zbudowane z aminokwasów.
Wyobraźcie sobie naszyjnik z pereł. Cały naszyjnik to białko, a każda pojedyncza perełka to aminokwas. Możemy więc powiedzieć, że aminokwasy są podstawowymi jednostkami budującymi białka.
Białka pełnią w naszym organizmie wiele ważnych funkcji:
budulcową – są składnikami komórek i tkanek, na przykład tkanki mięśniowej czy łącznej,
regulacyjną – niektóre białka są enzymami lub hormonami i regulują ważne procesy zachodzące w organizmie,
odpornościową – przeciwciała są białkami i pomagają organizmowi zwalczać drobnoustroje,
transportową – przykładem jest hemoglobina, czyli białko znajdujące się w czerwonych krwinkach, które transportuje tlen.
Źródłem białka w diecie są między innymi mięso, ryby, mleko i jego przetwory, jaja oraz rośliny strączkowe, takie jak fasola, groch, soczewica czy soja.
Część aminokwasów nasz organizm potrafi wytworzyć sam. Nazywamy je aminokwasami endogennymi.
Są jednak również takie aminokwasy, których organizm nie potrafi sam wytworzyć w wystarczającej ilości. To aminokwasy egzogenne – musimy dostarczać je wraz z pożywieniem. Dlatego ważne jest, aby w codziennej diecie znalazły się produkty będące źródłem białka.
Jak zapamiętać te nazwy? Przedrostek endo- oznacza „wewnątrz”, a egzo- – „na zewnątrz”. Aminokwasy endogenne powstają więc wewnątrz naszego organizmu, a egzogenne muszą zostać dostarczone z zewnątrz, czyli z pożywieniem.
Można ją skojarzyć ze słowami węgiel i woda. Węglowodany to związki organiczne zbudowane głównie z węgla, wodoru i tlenu.
W wielu węglowodanach wodór i tlen występują w takich proporcjach, jak w cząsteczce wody – dlatego historycznie zaczęto nazywać je właśnie węglowodanami.
W biologii często spotkacie też prostszą nazwę: cukry.
Cukry dzielimy na proste i złożone.
Cukry proste, czyli jednocukry, są zbudowane z jednej cząsteczki cukru. Przykładem jest glukoza.
Cukry złożone powstają z połączonych ze sobą cukrów prostych.
Na przykład sacharoza, czyli zwykły cukier, który mamy w cukiernicy, jest zbudowana z dwóch cukrów prostych: jednej cząsteczki glukozy i jednej cząsteczki fruktozy. Dlatego sacharoza należy do dwucukrów.
Można to łatwo zapamiętać:
dwu-cukier = dwa połączone cukry proste
Z kolei skrobia jest zbudowana z bardzo wielu połączonych ze sobą cząsteczek glukozy. Należy więc do wielocukrów, czyli cukrów złożonych z wielu jednostek cukrów prostych.
Najważniejszą funkcją węglowodanów w organizmie człowieka jest funkcja energetyczna.
Glukoza jest jednym z podstawowych źródeł energii dla naszych komórek.
Jeśli organizm nie wykorzysta jej od razu, część glukozy może zostać przekształcona w glikogen – wielocukier, który jest magazynowany przede wszystkim w wątrobie i mięśniach.
Węglowodany znajdziemy nie tylko na półce ze słodyczami. 😉
Dużo cukrów złożonych, przede wszystkim skrobi, znajduje się w ziemniakach oraz produktach zbożowych, takich jak pieczywo, makarony czy kasze.
Cukry proste występują między innymi w owocach – znajdziemy w nich na przykład glukozę i fruktozę.
Budowa tłuszczów jest inna niż budowa białek czy cukrów. Typowe tłuszcze właściwe są zbudowane z jednej cząsteczki glicerolu i trzech cząsteczek kwasów tłuszczowych.
Więcej na temat ich budowy dowiecie się na lekcjach chemii, gdy będziecie poznawać chemię organiczną. Na razie taka informacja w zupełności nam wystarczy.
Tłuszcze pełnią w organizmie człowieka kilka ważnych funkcji:
zapasową – tłuszcze dostarczają więcej energii niż cukry, dlatego są dobrym materiałem zapasowym,
budulcową – niektóre są ważnym składnikiem błon komórkowych,
ochronną – tłuszcze mogą być magazynowane w tkance tłuszczowej. Tkanka ta pomaga chronić narządy wewnętrzne przed urazami i wstrząsami. Podskórna tkanka tłuszczowa tworzy również warstwę izolacyjną i ogranicza utratę ciepła,
regulacyjną – niektóre uczestniczą w powstawaniu hormonów,
pomagają także w przyswajaniu witamin A, D, E i K, czyli witamin rozpuszczalnych w tłuszczach.
Źródłem tłuszczów w diecie są między innymi oleje roślinne, masło, tłuste ryby, sery, orzechy i nasiona.
Witaminy to temat na oddzielną lekcję. W sklepie SielskoEdu znajdziecie cichą lekcję o witaminach, przygotowaną tak, aby łatwiej zrozumieć ich funkcje, zapamiętać najważniejsze informacje i dowiedzieć się, w jakich produktach występują poszczególne witaminy
Woda stanowi znaczną część naszego ciała – u dorosłego człowieka jest to około 60% masy ciała.
Cząsteczka wody ma bardzo prostą budowę. Składa się z jednego atomu tlenu i dwóch atomów wodoru, dlatego jej wzór chemiczny to H₂O.
Woda:
tworzy środowisko, w którym zachodzi wiele reakcji chemicznych w naszym organizmie,
może być substratem lub produktem reakcji chemicznych zachodzących w organizmie,
pełni funkcję transportową – umożliwia transport między innymi składników odżywczych oraz produktów przemiany materii.
Wodę dostarczamy do organizmu nie tylko wtedy, gdy pijemy. Znajduje się ona także w pokarmach stałych, na przykład w owocach i warzywach.
Sole mineralne są nieorganicznymi składnikami pokarmowymi potrzebnymi do prawidłowego funkcjonowania organizmu.
Pierwiastki mineralne możemy podzielić na makroelementy i mikroelementy.
Makroelementy to pierwiastki, których organizm potrzebuje w stosunkowo dużych ilościach. Należą do nich między innymi wapń, magnez i fosfor.
Mikroelementy są potrzebne w znacznie mniejszych ilościach. Należą do nich między innymi żelazo i fluor.
Jak zapamiętać te nazwy? Przedrostek makro- oznacza „duży”, a mikro- – „mały”.
wapń – jest ważnym składnikiem kości i zębów, uczestniczy także w pracy mięśni i krzepnięciu krwi,
magnez – uczestniczy między innymi w prawidłowej pracy mięśni i układu nerwowego,
fosfor – jest składnikiem kości i zębów,
żelazo – jest składnikiem hemoglobiny, która transportuje tlen,
fluor – uczestniczy w mineralizacji zębów i pomaga chronić szkliwo przed próchnicą.
Aby dostarczać organizmowi potrzebnych składników mineralnych, warto dbać o różnorodną dietę. Ich źródłem są między innymi warzywa, owoce, produkty zbożowe, nasiona, orzechy, produkty mleczne, mięso, ryby i jaja.
W przypadku diet wykluczających niektóre grupy produktów szczególnie ważne jest takie planowanie jadłospisu, aby nie dopuścić do niedoborów potrzebnych składników.
Znajomość funkcji składników pokarmowych pomaga po prostu lepiej wybierać to, co jemy.
Jeśli wiemy, gdzie znaleźć białko, węglowodany, tłuszcze, witaminy i sole mineralne, łatwiej zadbać o to, żeby dieta była różnorodna i dostarczała organizmowi tego, czego potrzebuje.
Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy z jakiegoś powodu nie jemy części produktów, na przykład mięsa, nabiału albo produktów pochodzenia zwierzęcego. W takiej sytuacji warto wiedzieć, czym zastąpić brakujące źródła składników odżywczych.
Bo zdrowe odżywianie nie polega na zapamiętywaniu długiej listy zasad. Chodzi raczej o to, żeby wiedzieć, co znajduje się w jedzeniu i po co nasz organizm tego potrzebuje.