Pamiętacie budowę układu pokarmowego ssaków? Jeśli tak, to mam dobrą wiadomość – sporo już wiecie o budowie układu pokarmowego człowieka. W końcu człowiek również jest ssakiem.
Budowę układu pokarmowego człowieka przedstawia rysunek poniżej.
Przyjrzyjmy się teraz budowie i funkcjom poszczególnych narządów układu pokarmowego.
To właśnie do jamy ustnej na początku trafia pokarm. Tutaj zostaje rozdrobniony przez zęby i wymieszany ze śliną.
Dorosły człowiek ma zwykle do 32 zębów stałych.
Uśmiechnijcie się do lusterka i przyjrzyjcie się swoim zębom. Dwa duże zęby znajdujące się z przodu na górze to siekacze przyśrodkowe. Obok każdego z nich znajduje się kolejny, nieco mniejszy siekacz. Łącznie w szczęce mamy więc cztery siekacze.
Dalej znajdują się kły – tak, to właśnie te zęby, które są tak charakterystyczne u filmowych wampirów. 😉 Za nimi, po każdej stronie, znajdują się po dwa zęby przedtrzonowe, a następnie zęby trzonowe. Ostatnie zęby trzonowe to tak zwane zęby mądrości, które nie u każdego się wyrzynają.
U dzieci występują zęby mleczne. Jest ich mniej – łącznie 20.
Budowę zęba przedstawiłam na rysunku poniżej.
*Jeśli jesteście ciekawi, dlaczego rekiny nie muszą chodzić do dentysty, zajrzyjcie na kanał SielskoEdu na YT.
Na języku znajdują się brodawki, w których występują kubki smakowe. Dzięki nim możemy rozpoznawać smaki spożywanych pokarmów.
W odczuwaniu tego, co zwykle nazywamy „smakiem potrawy”, bardzo ważny jest również węch. Dlatego kiedy mamy katar
i zatkany nos, jedzenie często wydaje się znacznie mniej wyraziste.
Język pomaga także mieszać pokarm ze śliną, formować kęs pokarmowy i przesuwać go w kierunku gardła podczas połykania.
Ślinianki to gruczoły produkujące ślinę.
Ślina zwilża pokarm, dzięki czemu łatwiej go połknąć. Zawiera również enzym – amylazę ślinową, która rozpoczyna trawienie skrobi, czyli jednego z cukrów złożonych.
Rozdrobniony i zwilżony pokarm, uformowany w kęs, trafia z jamy ustnej do gardła.
W gardle krzyżują się drogi układu pokarmowego i oddechowego. Podczas połykania wejście do dróg oddechowych jest zamykane przez nagłośnię.
To dlatego lepiej nie mówić i nie śmiać się z pełnymi ustami. Jeśli fragment pokarmu dostanie się do dróg oddechowych, możemy się zakrztusić.
Z częścią nosową gardła łączą się również trąbki słuchowe, nazywane trąbkami Eustachiusza, prowadzące do ucha środkowego. Przez to infekcja górnych dróg oddechowych może czasem rozprzestrzenić się także do ucha.
Z gardła kęs pokarmowy trafia do przełyku.
Przełyk przypomina długą rurę prowadzącą do żołądka. Ściany przełyku rytmicznie kurczą się i rozkurczają, przesuwając kęs pokarmowy w kierunku żołądka.
Żołądek jest workowatym narządem położonym w górnej części jamy brzusznej. Trafiający do niego pokarm jest mieszany i poddawany dalszemu trawieniu dzięki enzymom:
pepsyna – enzym rozpoczynający trawienie białek,
podpuszczka – występuje przede wszystkim u małych dzieci i pomaga w trawieniu białek mleka,
Kwas solny – tworzy kwaśne środowisko potrzebne do działania pepsyny, pomaga również niszczyć wiele drobnoustrojów dostających się do organizmu wraz z pokarmem.
*Może zastanawiacie się teraz: dlaczego żołądek nie trawi sam siebie? Wewnętrzna powierzchnia żołądka jest pokryta warstwą ochronnego śluzu, który zabezpiecza jego ścianę przed działaniem kwasu solnego i enzymów trawiennych.
Jelito cienkie jest najdłuższym odcinkiem przewodu pokarmowego człowieka. Ma około 5–6 metrów długości.
Dzielimy je na trzy części:
dwunastnicę,
jelito czcze,
jelito kręte.
*Skąd wzięła się nazwa „dwunastnica”?
Nazwa dwunastnica rzeczywiście ma związek z jej długością. Nie chodzi jednak o 12 metrów czy centymetrów. Nazwa nawiązuje do dawnego sposobu mierzenia jej długości – odpowiada ona mniej więcej dwunastu szerokościom palca, czyli około 20–30 cm.
W jelicie cienkim zachodzi dalsze trawienie pokarmu, a następnie wchłanianie produktów trawienia do krwi i limfy.
Cechą charakterystyczną budowy jelita cienkiego są kosmki jelitowe. Pod mikroskopem jego wewnętrzna powierzchnia może trochę przypominać kudłaty dywan. W każdym kosmku znajdują się naczynia krwionośne oraz naczynie limfatyczne, do których trafiają wchłonięte substancje. Ich zadaniem jest zwiększenie powierzchni wchłaniania.
*Wyobraźcie sobie małe pudełko. Możemy położyć w nim chusteczkę wielkości jego dna. A co zrobić, jeśli chcemy zmieścić w tym samym pudełku dużo większą chusteczkę? Trzeba ją pofałdować. Podobnie jest z jelitem. Dzięki fałdom i kosmkom na stosunkowo niewielkiej przestrzeni mieści się ogromna powierzchnia, przez którą mogą być wchłaniane produkty trawienia.
Treść pokarmowa trafiająca z żołądka do dwunastnicy jest kwaśna. W dwunastnicy jej odczyn zostaje zneutralizowany i staje się obojętny lub lekko zasadowy, dzięki czemu mogą działać kolejne enzymy trawienne.
Do dwunastnicy docierają również wydzieliny wątroby i trzustki – żółć oraz sok trzustkowy.
W dalszym trawieniu pokarmu biorą udział między innymi:
trypsyna – enzym trzustkowy uczestniczący w dalszym trawieniu białek,
amylaza trzustkowa – uczestniczy w trawieniu skrobi,
lipaza trzustkowa – trawi tłuszcze,
żółć – ułatwia trawienie tłuszczów, rozbijając duże krople tłuszczu na mniejsze.
Uwaga: żółć nie jest enzymem trawiennym. Jest wytwarzana przez wątrobę, a następnie magazynowana i zagęszczana w pęcherzyku żółciowym.
Jelito grube nie jest tak długie jak jelito cienkie, ale ma znacznie większą średnicę.
Wyróżniamy w nim trzy główne części:
jelito ślepe – z wyrostkiem robaczkowym,
okrężnicę,
odbytnicę.
W jelicie grubym nie zachodzi już trawienie pokarmu. Resztki niestrawionego pokarmu są formowane w kał i usuwane przez odbyt.
W jelicie grubym niektóre z bakterii jelitowych produkują witaminę K.
Poznaliśmy budowę układu pokarmowego człowieka i funkcje jego najważniejszych części – od jamy ustnej aż po jelito grube.
Wątrobę i trzustkę zostawimy sobie na kolejną lekcję. Są to bardzo ważne narządy związane z układem pokarmowym
i zdecydowanie zasługują na trochę więcej uwagi.