Dzisiejsza lekcja będzie ostatnią z działu o bezkręgowcach. Jej bohaterami będą owady.
Owady to niezwykle liczna i różnorodna grupa zwierząt. Możemy spotkać je niemal wszędzie – w ogrodzie, na łące, w lesie, a nawet we własnym domu. Należą do nich między innymi muchy, motyle, chrząszcze, pszczoły czy mrówki.
Na pierwszy rzut oka mucha, motyl i chrząszcz mogą wydawać się zupełnie do siebie niepodobne. Wszystkie są jednak owadami, ponieważ mają wspólne, charakterystyczne cechy budowy owadów.
Ciało owada jest podzielone na trzy części: głowę, tułów i odwłok.
Do najważniejszych cech budowy owadów należą również:
3 pary odnóży, czyli łącznie 6 nóg,
u większości owadów oczy złożone, zbudowane z wielu drobnych oczek,
ciało pokryte chitynowym oskórkiem, tworzącym zewnętrzny szkielet,
u dorosłych osobników mogą występować dwie pary skrzydeł, jedna para skrzydeł albo skrzydeł może nie być wcale.
Zwróćcie uwagę na ciekawą różnicę między owadami a ptakami czy nietoperzami.
Skrzydła owadów nie są przekształconymi kończynami przednimi. Są osobnymi strukturami wyrastającymi z tułowia.
U ptaków i nietoperzy kończyny przednie zostały przekształcone w skrzydła, dlatego nie mogą jednocześnie pełnić takiej samej funkcji jak kończyny przednie zwierząt poruszających się wyłącznie po ziemi. Owady mają natomiast zarówno skrzydła, jak i trzy pary odnóży, które mogą wykorzystywać podczas poruszania się po podłożu.
Odnóża owadów, podobnie jak u skorupiaków i pajęczaków, są zbudowane z odcinków połączonych stawami. Ich kształt może się bardzo różnić
w zależności od funkcji.
Na przykład turkuć podjadek ma silne przednie odnóża przystosowane do grzebania w ziemi, a pływak żółtobrzeżek – odnóża ułatwiające pływanie.
To dobry przykład na to, jak budowa owada jest związana z jego środowiskiem i sposobem życia.
Bardzo różne mogą być również aparaty gębowe owadów. Ich budowa zależy przede wszystkim od rodzaju pobieranego pokarmu.
Możemy wyróżnić między innymi:
aparat gryzący – umożliwia odgryzanie i rozdrabnianie pokarmu, występuje np. u wielu chrząszczy,
aparat kłująco-ssący – np. u samic komarów, które mogą przekłuwać skórę i pobierać krew,
aparat ssący – występuje u motyli; tworzy charakterystyczną zwijaną trąbkę, za pomocą której mogą pobierać nektar z kwiatów,
aparat liżący – np. u muchy domowej,
aparat gryząco-liżący – np. u pszczoły.
Jak widzicie, nawet w obrębie jednej grupy zwierząt sposób pobierania pokarmu może być bardzo różny.
Po strawieniu pokarmu substancje odżywcze muszą zostać rozprowadzone po całym organizmie. U owadów zajmuje się tym układ krwionośny.
Układ krwionośny owadów jest otwarty. Oznacza to, że płyn krążący w ich ciele nie znajduje się przez cały czas w naczyniach krwionośnych,
ale wylewa się do jamy ciała i bezpośrednio obmywa narządy.
Płyn ten nazywamy hemolimfą. Można powiedzieć, że pełni ona u owadów niektóre funkcje podobne do naszej krwi – na przykład rozprowadza po organizmie substancje odżywcze. Jest jednak jedna bardzo ważna różnica: hemolimfa owadów nie rozprowadza tlenu po całym ciele tak jak krew człowieka.
Główne naczynie krwionośne, którego częścią jest serce, znajduje się po grzbietowej stronie ciała owada.
Owady oddychają za pomocą tchawek.
Tchawki to rozgałęzione rurki docierające do różnych części ciała. Łączą się one ze środowiskiem zewnętrznym przez niewielkie otwory nazywane przetchlinkami.
Dzięki temu tlen może docierać bezpośrednio do tkanek.
Czy obserwowaliście kiedyś z bliska pszczołę albo innego większego owada? Czasami można zauważyć, że jego odwłok rytmicznie się kurczy
i rozkurcza. Takie ruchy pomagają w wentylowaniu układu tchawkowego i usprawniają wymianę gazową.
Owady rozmnażają się płciowo i są rozdzielnopłciowe, czyli występują u nich osobniki żeńskie i męskie.
Rozwój owadów nie zawsze przebiega jednak tak samo. U wielu gatunków zachodzi przeobrażenie.
Chyba każdy z Was widział kiedyś gąsienicę i motyla. Czy są do siebie podobne?
No nieee...
A przecież, mówiąc bardzo prosto, gąsienica jest młodą postacią motyla.
W przypadku motyli występuje przeobrażenie zupełne:
jajo → larwa → poczwarka → postać dorosła
Larwą motyla jest gąsienica. Po okresie wzrostu przechodzi ona w stadium poczwarki, a dopiero później pojawia się dorosły, skrzydlaty motyl.
Przeobrażenie zupełne u owadów występuje również między innymi u chrząszczy, much i pszczół.
Larwy różnych owadów mogą wyglądać zupełnie inaczej. Na przykład larwy niektórych chrząszczy, takich jak chrabąszcze, nazywamy pędrakami.
Nie wszystkie owady mają jednak stadium poczwarki.
W przypadku przeobrażenia niezupełnego rozwój wygląda tak:
jajo → larwa (nimfa) → postać dorosła
Młoda postać przypomina już dorosłego owada, ale jest mniejsza i nie ma jeszcze w pełni rozwiniętych skrzydeł ani narządów rozrodczych.
W miarę wzrostu kilkakrotnie zrzuca swój chitynowy oskórek, czyli linieje. Po każdym linieniu coraz bardziej przypomina postać dorosłą.
W taki sposób rozwijają się na przykład pasikoniki.
Najważniejsza różnica między przeobrażeniem zupełnym a niezupełnym jest więc prosta: w przeobrażeniu zupełnym występuje stadium poczwarki, a w przeobrażeniu niezupełnym go nie ma.
Owady potrafią nam dokuczać. Komary gryzą, muchy bywają uciążliwe, niektóre gatunki niszczą uprawy, a jeszcze inne mogą przenosić choroby.
Mimo to znaczenie owadów w przyrodzie jest ogromne.
Owady:
są pokarmem dla wielu innych zwierząt,
uczestniczą w rozkładzie martwej materii organicznej,
pomagają w zapylaniu roślin,
są ważnym elementem wielu łańcuchów pokarmowych.
Bez owadów funkcjonowanie wielu ekosystemów byłoby bardzo trudne.
Więc może jednak możemy im trochę wybaczyć? 😉