Podczas spaceru po lesie na pewno nie raz widzieliście charakterystyczne, zielone liście paproci. Ale czy wiecie, że należą one do prastarej grupy roślin zwanych paprotnikami? Dziś w serii "Uczymy się biologii z SielskoEdu" przyjrzymy się im bliżej. Odkryjemy, jakie jeszcze rośliny należą do tej rodziny, czym się charakteryzują i dlaczego... skrzypy skrzypią. 🌿
Paprotniki to grupa roślin zarodnikowych. W przeciwieństwie do mszaków, u paprotników dominuje samodzielny sporofit – czyli ta duża, zielona roślina, którą widzimy w lesie. Ich gametofit (pokolenie płciowe) jest zredukowany do małego, niepozornego przedrośla.
Ważną cechą ewolucyjną paprotników jest to, że posiadają już wykształconą tkankę przewodzącą (drewno i łyko), co pozwala im osiągać o wiele większe rozmiary niż mchy.
Choć używamy jednej nazwy "paprotniki", grupa ta obejmuje trzy, dość odlegle spokrewnione linie rozwojowe:
Paprocie
Widłaki
Skrzypy
Cofnijmy się w czasie o miliony lat, do ery dewonu i karbonu. Wtedy na Ziemi rosły gigantyczne, drzewiaste paprotniki, tworzące gęste lasy.
To właśnie im zawdzięczamy jeden z najważniejszych surowców energetycznych.
Ich obumarłe szczątki, przykryte warstwami ziemi i odcięte od dostępu tlenu, nie gniły, lecz pod wpływem wysokiego ciśnienia powoli ulegały zwęgleniu. Najpierw przekształcały się w torf, a następnie w pokłady węgla kamiennego, z którego korzystamy do dziś.
To najbardziej znana grupa paprotników. Z pewnością kojarzycie je z leśnego runa.
Sporofit (Roślina właściwa): To, co potocznie nazywamy paprocią, to jej sporofit. Składa się on z podziemnej łodygi, czyli kłącza, z której wyrastają korzenie oraz charakterystyczne, duże liście, często pierzasto podzielone na mniejsze listki.
Zarodnie: Jeśli spojrzycie na spodnią stronę liścia paproci, możecie zobaczyć małe, brązowe plamki. To kupki zarodni. Jedna paproć może w ciągu życia wytworzyć nawet bilion zarodników!
Gametofit (Przedrośle): Z zarodnika wyrasta mała, sercowata roślinka (wielkości paznokcia) przytwierdzona do podłoża chwytnikami.
To przedrośle. Znajdują się na nim organy rozrodcze: rodnie (żeńskie) i plemnie (męskie).
Podobnie jak u mchów, do zapłodnienia u paproci niezbędna jest woda 💧. Plemniki muszą przepłynąć w kropli deszczu lub rosy z plemni do rodni. Dlatego paprocie najczęściej spotykamy w miejscach wilgotnych i zacienionych.
W naszych lasach pospolite są gatunki takie jak orlica pospolita, wietlica samcza czy narecznica samcza.
Niestety, wiele pięknych paproci jest dziś rzadkich i podlega ochronie prawnej. Należą do nich m.in.:
Języcznik zwyczajny,
Pióropusznik strusi,
Długosz królewski.
Widłaki łatwo rozpoznać po płożących się łodygach i charakterystycznych, widlasto rozgałęzionych pędach. Ich liście z zarodniami zebrane
są w kłosy zarodnionośne na szczytach pędów, co sprawia, że przypominają małe świeczki lub choinki.
Zarodniki widłaków są bardzo lekkie i bogate w olejki eteryczne, przez co są łatwopalne. Dawniej wykorzystywano je do tworzenia efektów specjalnych w teatrach i fotografii – podpalone tworzyły efektowne błyski i kłęby dymu (tzw. proszek widłakowy).
⚠️ Ważne: Wszystkie gatunki widłaków w Polsce są objęte ścisłą ochroną. Rosną bardzo powoli (cykl rozwojowy może trwać nawet 20 lat!),
a w przeszłości były masowo niszczone przy zbieraniu na dekoracje (np. do palm wielkanocnych).
Nazwa tych roślin nie jest przypadkowa – ich pędy naprawdę skrzypią podczas zgniatania. Dlaczego? Zawdzięczają to dużej zawartości krzemionki
w ścianach komórkowych (to ten sam materiał, z którego zrobiony jest piasek czy szkło). Dzięki temu są szorstkie i dawniej używano ich jako naturalnych zmywaków do czyszczenia garnków.
Pędy są podzielone na regularne odcinki (międzywęźla).
Z każdego odcinka (węzła) wyrastają w okółkach małe odgałęzienia i łuskowate liście.
Całość przypomina miniaturową choinkę.
Najbardziej znanym gatunkiem jest skrzyp polny, często spotykany na polach i ugorach. Warto jednak wiedzieć, że pod ochroną znajduje się jego rzadszy, większy kuzyn – skrzyp olbrzymi, który w Polsce może osiągać ponad metr wysokości.
Mam nadzieję, że ten przewodnik pomógł Wam uporządkować wiedzę o świecie paprotników.
📝 Chcesz mieć pewność, że wszystko zapamiętasz?
W sklepiku SielskoEdu czekają na Was gotowe notatki do druku z tego tematu. Idealne do wklejenia do zeszytu i szybkiej powtórki przed lekcją!
👉 [KLIKNIJ TUTAJ I POBIERZ NOTATKI Z PAPROTNIKÓW]
Do zobaczenia w kolejnym wpisie! 👋
Bibliografia:
Biologia Campbella, Jane B. Reece i in., Wydawnictwo Rebis, Poznań 2021, wydanie II
Botanika i biologia komórki. Podręcznik dla liceum ogólnokształcącego, A. Batko i in., Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 1999.